Deze blog is gebaseerd op de online kennissessie Trauma-sensitief communiceren van 7 mei 2026, verzorgd door traumadeskundige Esther van der Sande.
Waaraan herken je trauma? Signalen, gedrag en wat er in het brein gebeurt
Trauma is niet altijd zichtbaar. Je ziet het niet aan de buitenkant, maar vaak wel in gedrag, contact en belastbaarheid. Er komt dan een belangrijke vraag naar boven: hoe ziet vastlopen er eigenlijk uit?
De antwoorden van professionals zijn herkenbaar: mensen die zich terugtrekken, afspraken afzeggen, niet meer reageren, ontkennen dat er iets speelt, of juist heel graag vooruit willen maar niet tot actie komen. Precies daar begint trauma-sensitief kijken.
Signalen van trauma in de praktijk
Tijdens de kennissessie kwam naar voren dat trauma niet altijd terug te vinden is in het verhaal, maar vaak wel in gedrag. Denk bijvoorbeeld aan iemand die:
- stil wordt of zich afsluit
- afspraken afzegt of niet meer bereikbaar is
- zegt: “Het heeft geen zin”
- op afstand blijft, terwijl diegene wel hulp wil
- tegelijk vooruit wil én blokkeert
- snel overprikkeld raakt
- moeite heeft met vertrouwen
- zich schaamt om over het verleden te praten
Tijdens de kennissessie werd die schaamte nog extra benadrukt, bijvoorbeeld bij vroegkinderlijke mishandeling of narcistisch ouderschap. Een ander noemde het gevoel van “niet gezien of niet gewenst zijn”. Dat soort ervaringen kunnen diep doorwerken in het dagelijks functioneren.
Belangrijk is: niet elk signaal betekent automatisch trauma. Maar het zijn wél signalen om alert op te zijn.
De psychologische kant: gedrag als bescherming
Een van de sterkste inzichten uit de sessie was dat gedrag vaak geen probleem op zichzelf is, maar een beschermingsstrategie. Esther zei eigenlijk: kijk niet alleen naar wat iemand doet, maar vraag je af wat diegene probeert te reguleren of te beschermen.
Dat helpt om gedrag anders te duiden. Weerstand kan informatie zijn. Ambivalentie ook. Iemand kan best willen werken, maar bang zijn om te falen. Iemand kan hulp willen, maar anderen niet vertrouwen. Iemand kan vertellen over heftige gebeurtenissen, maar alleen “vanuit het hoofd”, zonder werkelijk contact te hebben met wat er vanbinnen speelt.
Dat laatste zie je ook bij dissociatie of afvlakking: iemand voelt weinig of zegt juist “ik voel niks”. Ook dat is informatie.
De neurologische kant: het zenuwstelsel kiest voor overleven
Esther legde ook uit wat er neurologisch gebeurt. Het zenuwstelsel heeft een overlevingssysteem dat geen goed onderscheid maakt tussen echt gevaar en ervaren gevaar. Zodra het systeem onveiligheid registreert, schakelt het over. Daarbij kun je verschillende stressreacties zien:
- Fight: boos worden, controle pakken, fel reageren
- Flight: vermijden, afhaken, afspraken afzeggen
- Freeze: blokkeren, niet meer weten, stilvallen
- Fawn: pleasen, ja zeggen terwijl het niet klopt
- Submit: berusting: “Het heeft toch geen zin”
Dat zijn geen bewuste keuzes, maar automatische reacties van het autonome zenuwstelsel. Onder hoge stress heeft iemand bovendien minder toegang tot overzicht, plannen, leren en reflecteren. Juist daarom helpen druk, haast en ingewikkelde vragen meestal niet.
Wanneer moet je extra alert zijn?
Als professional hoef je geen diagnose te stellen. Maar het is wel belangrijk om signalen serieus te nemen als je merkt dat iemand:
- langdurig hyperalert is
- snel overspoeld raakt
- sterk vermijdt
- telkens “uitvalt” in contact
- weinig lichaamsbewustzijn heeft
- extreme schaamte of wantrouwen laat zien
- vooral pleast of juist volledig dichtklapt
In zulke situaties helpt het om te vertragen, veiligheid te vergroten en, waar passend, af te stemmen met andere betrokken professionals. Trauma herkennen begint niet bij etiketten plakken, maar bij anders kijken. Niet: Waarom werkt iemand niet mee? Maar: Wat probeert dit gedrag misschien te beschermen? Dat is een veel menselijker en effectiever vertrekpunt.
Wil je als professional of opdrachtgever meer leren over trauma-sensitief werken en communiceren?
Esther van der Sande heeft het boek Trauma-Sensitieve Samenleving geschreven. Deze is beschikbaar via haar website en bol.com. In dit boek duikt zij dieper in praktische strategieën en diepgaande inzichten om omgevingen te scheppen waarin elke stem wordt gewaardeerd en elke wond kan beginnen te helen.
Kijk op www.startwijzer.info of neem contact op met Startwijzer voor meer informatie over komende kennissessies, workshops en onze manier van werken.